19 oktober 2026 • Anne Frank komt op iedere school voorbij, maar Etty Hillesum blijft voor jongeren een grote onbekende. In Deventer brengen docenten daar verandering in. ‘Haar gedachtegoed heeft juist veel in petto voor jongeren.’ Lees het inspirerende verhaal, gepubliceerd in Trouw.
Ze loopt niet door de gangen met een rugtas vol boeken, of hangt rond bij de kluisjes, maar toch komen de leerlingen van het Etty Hillesum Lyceum de naamgeefster van hun school overal tegen. Haar dagboekcitaten staan afgedrukt op de muren, en zelfs op de T-shirts van de debatclub: ‘Luisteren, overal luisteren, tot op de grond der dingen luisteren’. Waar Anne Frank als Holocaust-icoon alomtegenwoordig is in het middelbareschoolonderwijs, is Etty Hillesum dat niet. Terwijl beide Joodse vrouwen wereldberoemd zijn dankzij hun dagboeken, waarin zij hun ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog optekenden. Op het lyceum in Deventer (4800 leerlingen) heeft Hillesum juist wél een belangrijke plaats.
Sterker nog: rector Esther Kopmels noemt de ideeën van Etty Hillesum ‘de grondsteen’ onder het onderwijs dat op de scholengemeenschap wordt gegeven. “Haar denken zit in het DNA van onze school en heeft juist veel te bieden voor jongeren. Zo is, in de geest van Etty, kennis opdoen belangrijk, maar leren vertrouwen op je waarneming net zo goed”, vertelt ze.
Een zwerm tweedeklassers
In de binnenstad van Deventer wandelt een zwerm tweedeklassers van ‘haar’ school intussen het Etty Hillesum Centrum binnen. De jassen gaan uit, en een berg volle rugtassen vormt zich bij de kapstokken. De leerlingen nemen plaats tussen panelen vol informatie over het leven van Etty Hillesum.
Tweedeklasser Romée weet wel iets over de naamgeefster van haar school, maar veel is het niet. “Dat Etty tot het einde streed voor de Joden, vind ik heel dapper en cool van haar. Ik zou dat zelf niet durven”, zegt ze. Maar toch, heel veel impact heeft Hillesum nog niet op haar gehad: “Ik denk eigenlijk nooit: wow, ik zit op het Etty Hillesum”. De stad waar Romée en haar klasgenoten hun tienerjaren doorbrengen, is eveneens de plaats waar Etty Hillesum (1914-1943) van haar tiende tot haar achttiende woonde en met een schooltas vol boeken op haar rug rondliep. Haar vader was rector van het Stedelijk Gymnasium van de stad. In 1932 vertrok ze naar Amsterdam om daar rechten te studeren.
Etty Hillesum woonde van haar tiende tot haar achttiende in Deventer. In 1932 vertrok ze naar Amsterdam. [Bron Foto Wikimedia Commons]
Tijdens een eerdere les in het Etty Hillesum Centrum leerden deze tieners, toen nog brugklassers, over hun Joodse stadsgenoot. Hoe zij tijdens de Tweede Wereldoorlog een grote innerlijke groei doormaakte, hoe ze overeind bleef in een angstige tijd, hoe ze weigerde onder te duiken omdat ze haar volk wilde bijstaan, hoe ze, 29 jaar, vermoord werd in Auschwitz.
Maar het onderwijs over Hillesum beperkt zich in Deventer niet tot de historische feiten. Volgens rector Esther Kopmels wordt juist het denken van Etty Hillesum, dat door haar dagboeken heen sijpelt, gebruikt om jongeren op te leiden tot volwaardige burgers. Dat gebeurt op een aantal terreinen, vaak impliciet.
Zelfonderzoek en zelfreflectie
Allereerst is er op de school veel aandacht voor persoonsvorming, vertelt Kopmels. “Etty was heel erg bezig met innerlijke groei. Zo schreef ze: ‘Hoe je tegen de dingen aankijkt, bepaalt je lot.’ Door jezelf te verbeteren, kun je uiteindelijk ook de buitenwereld verbeteren. Wij stimuleren daarom zelfonderzoek en zelfreflectie. Zo stelt een deel van de leerlingen een portfolio op waarin ze reflecteren op hun eigen ontwikkeling. Ze denken na over vragen als: waar krijg ik energie van, hoe werk ik samen, hoe voer ik een waardevol gesprek, hoe reik ik uit naar anderen? Ook geven we lessen over groepsdynamiek.”
Ook gebruikt de scholengemeenschap het gedachtegoed van Etty Hillesum om leerlingen iets bij te brengen over uitsluiting en discriminatie, over wat het betekent om tot een minderheid te behoren, zegt Kopmels. Daarvoor werkt de school nauw samen met het Etty Hillesum Centrum.
Leren over discriminatie
Het bezoek van de leerlingen van vandaag komt hieruit voort. Het is de try-out van een nieuwe, meer interactieve les over discriminatie. Etty Hillesum ondervond daar de uiterste consequentie van, blijkt wel uit de panelen in het centrum. Vanwege haar Joods-zijn werd zij apart gezet, vervolgd, gedeporteerd en uiteindelijk vermoord.
De klas pubers stormt in groepjes van vijf, gewapend met mobiele telefoons, door de deur naar buiten, het centrum van Deventer in. Ze zijn blij dat ze even iets anders mogen doen dan zitten en luisteren. Over twintig minuten moeten ze terugkomen met een foto, video of geluidsopname met voorbeelden van discriminatie of inclusie. Een groepje meiden komt kletsend een kaaswinkel uit, waar ze een foto hebben gemaakt die ze symbolisch vonden. “Een schap staat vol met grote kazen, terwijl één klein kaasje helemaal in de hoek zat,” vertelt Evi. Haar vriendin Isa: “Als dit om mensen zou gaan, zou ik het niet oké vinden. Maar nu zijn het maar voorwerpen.”
Op de vraag of ze een idee hebben wie Etty Hillesum is, moeten ze een beetje lachen. De één zegt meteen nee, een ander twijfelend ja. Evi: “Ik geloof dat zij niet wilde onderduiken, maar wilde doorgaan en anderen helpen. Terwijl ze eigenlijk zelf gevaar liep, zoiets.” Wel weten ze allemaal dat Hillesum als Jodin gediscrimineerd werd door de nazi’s.
Onder de indruk
In de grote zaal van het Centrum wacht René van der Hoff (75), vrijwilliger educatie, tot de leerlingen terugkomen. Flo vertelt hem dat ze onder de indruk is van de hoeveelheid discriminatie die ze buiten tegenkwam. “We hebben maar twee mensen gesproken, toch hadden ze allebei voorbeelden van discriminatie die ze zelf hebben meegemaakt. Dat is echt heel erg.” Een groepje jongens heeft een bijzonder gesprek gehad met antiekhandelaar Ben Strik (84), beter bekend als het Deventer interneticoon ‘Meneer Mand’. “Zelf is hij vroeger gediscrimineerd, maar nu heeft hij een goedlopende winkel. Hij vindt het heel belangrijk dat je anderen helpt en zei: ‘Geven is het beste medicijn!’”, vertelt David.
De tiener heeft geleerd dat discriminatie altijd impact heeft op iemand, “hoe groot of klein ook. En een klein gebaar kan er al voor zorgen dat iemand zich beter gaat voelen.” Hij vindt het “heel erg dat Etty uiteindelijk is vermoord. Maar het is heel goed dat ze naar Westerbork ging om mensen te helpen.”
Etty heeft veel in petto voor jongeren
Etty Hillesum zou een grote plek moeten krijgen in het onderwijs, vindt jeugdschrijfster en geestelijk verzorger Janny van der Molen. “Ze heeft juist nu veel in petto voor jongeren.” Van der Molen schreef samen met Hillesum-kenner Klaas Smelik het boek Ik zou lang willen leven over het leven van Etty Hillesum, speciaal voor jonge lezers.
‘Een van haar belangrijkste lessen is: je bent niet machteloos’
[Janny van der Molen • jeugdschrijfster en geestelijk verzorger]
“Etty Hillesum is vele malen bekender in het buitenland, ook onder jongeren. Anne Frank zit in de canon van de Nederlandse geschiedenis, Etty Hillesum niet. Daarom besteden scholen meestal geen aandacht aan haar.” Terwijl Hillesums verhaal en denken wél aansluiten bij jongeren, merkte Van der Molen tijdens gastcolleges die zij gaf op scholen. De jongeren van nu groeien op in een angstige wereld. Ze zien een griezel in Rusland, een man in de Verenigde Staten waar ze bang van worden en vragen zich af: gaat dit escaleren? Een van de belangrijkste dingen die Etty Hillesum schrijft, is: je bent als mens niet machteloos. De wereld lijkt dreigend, maar je kunt toch iets doen, namelijk beginnen met het oppoetsen van je eigen ziel. Door je te focussen op je innerlijke wereld, kan je jezelf – juist in tijden van dreiging – lang vrij en goed voelen.”
Het leven is vaak moeilijk
Wat jongeren ook aanspreekt, heeft Van der Molen gemerkt, is wat Hillesum schrijft over lijden. “Alles draait tegenwoordig om likes en succes, terwijl Etty juist benadrukt: lijden is onderdeel van het leven. Het leven is geen groot hartje of een groot duimpje: het is vaak moeilijk. Mentaal gezond blijven is een worsteling, dat wist zij als geen ander. Het is daarbij bevrijdend dat Etty niet pretendeerde alle antwoorden te hebben op levensvragen over identiteit of spiritualiteit. Ze las de Koran én de Bijbel en de mystieke geschriften van Meister Eckhart. Ze verkende liefde van alle kanten. Ze liet zich niet in een hoek drukken”, zegt Van der Molen.
De schrijfster maakte eerder een boek over Anne Frank, gericht op jonge lezers. Ze ziet duidelijke verschillen. “Voor jongeren is Anne Frank een meisje zoals zij, waarin ze zich herkennen en die toegankelijk schreef, terwijl Etty Hillesum voor hen eerder een inspirerend ideaal is. Een voorbeeld dat hen op weg kan helpen in hun eigen zoektocht naar wie zij zijn.” Dat ziet ook rector Kopmels. “In haar dagboeken komen thema’s terug die horen bij de tweede fase van de puberteit: hoe word je jezelf, hoe sta je stevig: het gaat over mentale weerbaarheid, liefde en seksualiteit.” Ze wil de komende jaren aan de slag om Etty nog meer ‘smoel’ te geven op de grote scholengemeenschap.
In het Etty Hillesum Centrum wordt de stapel rugtassen intussen weer op de ruggen gehesen. Net buiten het gebouw vertelt een van de jongens uit de klas, Ewout, wat hij meeneemt uit de les. Hij vindt Etty Hillesum ‘echt indrukwekkend’. “Ze had een heel andere manier van denken dan de meeste mensen.”
Hoe het gedachtegoed van Etty Hillesum voortleeft, onder verschillende generaties en in verschillende landen, is het onderwerp van een avond die Trouw op 28 oktober in samenwerking met de Rode Hoed heeft georganiseerd.
Dit artikel is geschreven door Tiemen Bosma en Rianne Oosterom
Leerlingen van Etty Hillesum presenteren een opdracht.
Het gehele artikel teruglezen? Lees meer